29 Οκτωβρίου 1929. Η καλούμενη από πολλούς ως «Μαύρη Τρίτη», έμελλε να γραφτεί ως η μεγαλύτερη παγκόσμια οικονομική ύφεση της σύγχρονης ιστορίας, η οποία και θα χρησιμοποιείτο ως παράδειγμα προς αποφυγή για τον 21ο αιώνα. Το χρηματιστηριακό κραχ του 1929, έφερε καταστροφικές επιπτώσεις, τόσο στον ανεπτυγμένο, όσο και στον αναπτυσσόμενο κόσμο. Εδώ κι ένα περίπου χρόνο, ο κόσμος βιώνει τη χειρότερη οικονομική και χρηματοπιστωτική κρίση από το δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, μια κρίση του καπιταλισμού, αδιαχώριστη από την ίδια τη φύση και τις αγεφύρωτες αντιθέσεις του, εφάμιλλη (ποιος ξέρει, ίσως και χειρότερη) της οικονομικής κρίσης του 1929.
Η κρίση αυτή εκφράστηκε αρχικά στο τραπεζικό σύστημα, όπου οι τράπεζες επιδιώκοντας να επενδύουν τα χρήματα των καταθετών, πρόσφεραν αλόγιστα δάνεια για την αγορά ακινήτων (στις ΗΠΑ και στην Αγγλία δάνειζαν για την αγορά σπιτιού ως και 120% της αξίας του). Το ντόμινο των προβλημάτων άρχισε από τα δάνεια που δίνονταν σε ανθρώπους που δεν ήταν σε εισοδηματική κατάσταση που να μπορούν να τα αποπληρώσουν (υποθηκεύοντας ακίνητα). Οι τραπεζίτες χρησιμοποίησαν τη δικαιολογία ότι η αγορά ακινήτων θα συνεχίσει να ανεβαίνει, συνεπώς τα δάνεια ήταν καλυμμένα από τις αξίες των ακινήτων. Διοχέτευσαν έτσι τα δάνεια αυτά, που ονόμασαν «ασφαλές ομόλογο» σε άλλες τράπεζες, ασφαλιστικά ταμεία κι επενδυτές, οι οποίοι το αγόραζαν επειδή ήταν ασφαλές (αφού το εξέδιδε η τράπεζα). Όταν όμως οι αξίες των ακινήτων άρχισαν να πέφτουν, άρχισαν να «σκάνε» και τα δάνεια αυτά, αφού δεν υπήρχε τρόπος κάλυψης των εξόδων των δανείων από τις τράπεζες που υποθήκευαν τα ακίνητα. Το πρόβλημα βέβαια δεν περιορίστηκε στα στεγαστικά δάνεια, αλλά παρουσιάστηκε σε πλήθος δανείων, επενδύσεων και σύνθετα τραπεζικά προϊόντα που έχασαν την αξία τους και τα οποία ονομάστηκαν «τοξικά» προϊόντα. Στη συνέχεια η κρίση πέρασε και στη λεγόμενη πραγματική οικονομία και στα νοικοκυριά. Αφού οι τράπεζες έχασαν την ρευστότητά τους, σταμάτησαν, από τη μια, να δίνουν δάνεια και από την άλλη, αύξησαν τα επιτόκια των δανείων που είχαν ήδη δώσει. Τα νοικοκυριά δυσκολεύονται να πληρώσουν τις δόσεις, με αποτέλεσμα οι τράπεζες να κατάσχουν τα σπίτια, τα αυτοκίνητα κτλ ενώ τα νοικοκυριά αναγκάζονται να περιορίσουν την κατανάλωση. Την ίδια στιγμή οι τράπεζες διακόπτουν τη χρηματοδότηση των επιχειρήσεων ή τους αυξάνουν τα επιτόκια. Αυτό, σε συνδυασμό με τη μείωση στις πωλήσεις (λόγω της μειωμένης κατανάλωσης), οδηγεί μεγάλη μερίδα επιχειρήσεων από τα κέρδη στις ζημιές και πολλές καταλήγουν στη χρεωκοπία ή το κλείσιμο. Οι επιχειρηματίες, για να γλιτώσουν το τομάρι τους, προχωρούν στην εύκολη λύση, απολύσεις, περικοπές μισθών και δικαιωμάτων των εργαζομένων. Όμως η αύξηση της ανεργίας, σημαίνει ότι περισσότεροι άνθρωποι δεν έχουν εισόδημα, ούτε για να αποπληρώσουν τα δάνεια τους, ούτε για να καταναλώσουν, πράγμα που οδηγεί σε νέα προβλήματα για τις τράπεζες και τις επιχειρήσεις. Ένας φαύλος κύκλος…
Ωστόσο πρέπει να είναι ξεκάθαρο, ότι αυτή η κρίση δεν είναι προϊόν της απληστίας κάποιων στελεχών επιχειρήσεων, λανθασμένων οικονομικών επιλογών ή μια απλή αποτυχία διαχείρισης. Είναι αντικειμενικό αποτέλεσμα που αφορά στην ίδια τη φύση του καπιταλισμού, είναι μια δομική κρίση του συστήματος. Όπως επισήμανε και ο Δημήτρης Χριστόφιας στην ομιλία του στο Οργανωτικό Συνέδριο του ΑΚΕΛ τον περσινό Δεκέμβρη, «η κρίση αυτή αφορά την καρδιά του συστήματος, τον σκληρό πυρήνα των σχέσεων παραγωγής. Πρόκειται για μια κρίση υπερπαραγωγής και υπερσυσσώρευσης όπως την περιγράφει ο Μαρξ στο «Κεφάλαιο».
Οι νεοφιλελεύθερες πολιτικές των ιδιωτικοποιήσεων, της απελευθέρωσης των αγορών, του «ανόθευτου ανταγωνισμού», «του ολοένα και λιγότερου κράτους» και της όξυνσης στην εκμετάλλευση των εργαζομένων (μερική απασχόληση, αύξηση εργάσιμου χρόνου, ορίων συνταξιοδότησης, μείωση μισθών και δικαιωμάτων), αποτέλεσαν απλά το βίαιο επιταχυντή του ξεσπάσματος αυτής της κρίσης. Αυτές οι πολιτικές που χρησιμοποιούνται σε διάφορες φάσεις προκειμένου να αυξήσουν την κερδοφορία του κεφαλαίου, είναι αυτές που κυριαρχούν και στην ΕΕ, η οποία ούτως ή άλλως οικοδομείται πάνω στους νόμους του κέρδους και της ελεύθερης αγοράς. Τρανταχτό παράδειγμα αποτελεί η Συνθήκη του Μάαστριχ, που παρέδωσε στα χέρια των τραπεζιτών τη ρύθμιση της νομισματικής-επιτοκιακής πολιτικής των κρατών, αντί να τη θέσει κάτω από τον πολιτικό-λαϊκό έλεγχο. Την ίδια στιγμή, οδηγίες που περιόριζαν τον κρατικό έλεγχο στις συγχωνεύσεις τραπεζών, με αποτέλεσμα τη δημιουργία μονοπωλίων, καθώς και η περιβόητη αναθεώρηση της Συνθήκης της Λισαβόνας (με στόχο να καταστεί η Ευρωπαϊκή οικονομία η πιο ανταγωνιστική στον κόσμο), έβγαζαν εκτός παιχνιδιού το κράτος, αφαιρώντας του τη δυνατότητα ουσιαστικού ελέγχου, κυρίως στην αύξηση των τιμών. Τέτοιες αντιλήψεις και πολιτικές δεν είναι άγνωστες για τον τόπο μας, αφού είναι αυτές που προσπαθούσε να επιβάλει η κυβέρνηση του ΔΗΣΥ για δέκα χρόνια (μετοχοποιήσεις ημικρατικών, ιδιωτικοποιήσεις, κουτσούρεμα της ΑΤΑ κλπ) και αυτές που έχει κατά κόρον στηρίξει στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού Λαϊκού Κόμματος σε επίπεδο ευρωκοινοβουλίου. Μπροστά στη σφοδρότητα της κρίσης, οι νεοφιλελεύθερες και οι σοσιαλδημοκρατικές δυνάμεις, παραδέχονται ότι το «αόρατο χέρι» της αγοράς δεν υπάρχει και ότι οι αγορές δεν αυτορυθμίζονται. Βέβαια, δεν αναλαμβάνουν τις ευθύνες που τους αναλογούν και δε λένε λέξη για τις αιτίες και τα αιτιατά της κρίσης.
Οι συνέπειες της κρίσης στους λαούς και την οικονομία είναι συγκλονιστικές: Τον Γενάρη του 2009 απολύθηκαν 651,000 Αμερικανοί και 4,5 εκατομμύρια Ευρωπαίοι υπολογίζεται να χάσουν τη δουλειά τους μέσα στο 2009. Σε παγκόσμιο επίπεδο υπολογίζεται ότι θα χαθούν 51 εκατομμύρια θέσεις εργασίας το 2009. Η ανεργία στην ευρωζώνη βρισκόταν τον Απρίλη στο 8,2%. Αναμένεται ότι λόγω της κρίσης θα πεθαίνουν 200,000 με 400,000 παιδιά κάθε χρόνο. Το ΔΝΤ προβλέπει τον χειρότερο ρυθμό ανάπτυξης μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Πέραν των 75 εκατομμυρίων βρίσκονταν το 2007 κάτω από το όριο της φτώχιας σύμφωνα με την eurostat.
Η ανθρωπότητα περνά μια από τις πιο δύσκολες και σύνθετες στιγμές στην ιστορία της: μια παγκόσμια οικονομική κρίση, η οποία συμπίπτει με μια κρίση ενεργειακή, με τη διατροφική κρίση και με μια σοβαρή περιβαλλοντική κρίση. Έχουμε να κάνουμε με έναν κόσμο βαθιών ανισοτήτων και αδικιών, πολέμων και συγκρούσεων. Το όλο σκηνικό αναδεικνύει ένα ιστορικό σταυροδρόμι, όπου εκδηλώνονται δύο αντίθετες τάσεις και φιλοσοφίες: από τη μια εμφανίζονται μεγάλοι κίνδυνοι για την ειρήνη, την κυριαρχία, τη δημοκρατία, τα δικαιώματα των λαών και των εργαζομένων και από την άλλη, τεράστιες δυνατότητες για αγώνα και προώθηση της χειραφέτησης των εργαζομένων και των λαών, για την υπόθεση της κοινωνικής προόδου και της ειρήνης.
Εμείς υπογραμμίζουμε έντονα τους κινδύνους για δημοκρατική και κοινωνική οπισθοδρόμηση που εγκυμονεί η κρίση, αφού δημιουργεί το έδαφος όπου μπορούν να ευδοκιμήσουν συντηρητικές, ρατσιστικές ως και νεοφασιστικές καταστάσεις, αλλά και να προκληθούν στρατιωτικές συγκρούσεις. Αυτό απαιτεί την εγρήγορση κάθε δημοκρατικού και προοδευτικού ανθρώπου στον κόσμο.
Η αλήθεια είναι ότι η Κύπρος βιώνει σήμερα με αρκετά ήπιο τρόπο την οικονομική κρίση. Το μικτό οικονομικό της σύστημα (με την αυξημένη παρουσία του δημόσιου και του συνεργατικού τομέα), το γεγονός ότι σε μεγάλο βαθμό οι νεοφιλελεύθερες πολιτικές δεν εφαρμόστηκαν στην Κύπρο (λόγω της αντίστασης του ισχυρού ταξικού συνδικαλιστικού κινήματος) και η διαχείριση της κρίσης από μέρους της σημερινής κυβέρνησης, διαμόρφωσαν ένα πλαίσιο που απορρόφησε σε κάποιο βαθμό τους κραδασμούς της κρίσης.
Αυτά τα στοιχεία αναδεικνύουν και το δρόμο που πρέπει να ακολουθήσουν οι λαοί, οι εργαζόμενοι και η νεολαία: ταξική οργάνωση και αγώνας για να μην πληρώσουν οι εργαζόμενοι την κρίση και για να κατακτήσουν όσα αξίζουν: αξιοπρέπεια στη ζωή και στη δουλειά, δικαίωμα στη μόρφωση και στην υγεία, κοινωνική ασφάλιση, πρόσβαση στον πολιτισμό και τον αθλητισμό, καθαρό περιβάλλον. Όπως έχει αποδειχθεί και σε άλλες στιγμές της Ιστορίας, οι εργαζόμενοι και οι λαοί ενωμένοι, μπορούν να καθορίσουν την πορεία των οικονομικών, κοινωνικών και πολιτικών εξελίξεων, να πιέσουν για να αποσπάσουν σημαντικές παραχωρήσεις από το μεγάλο κεφάλαιο προς όφελος των μαζών και να ανοίξουν το δρόμο σε βαθιούς μετασχηματισμούς προοδευτικού, ακόμα και επαναστατικού χαρακτήρα.
Η σημερινή κρίση ήρθε να επιβεβαιώσει αυτό που εκατομμύρια άνθρωποι στον πλανήτη ζουν στο πετσί τους. Ότι κάθε σύστημα που βασίζεται στην εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο, είναι καταδικασμένο να βρεθεί στους σκουπιδοτενεκέδες της ιστορίας. Η σημερινή κρίση, αναδεικνύει τα ιστορικά όρια του σημερινού σάπιου συστήματος και προβάλλει την ανάγκη της ανθρωπότητας να κινηθεί σε μια νέα, ποιοτικά ανώτερη κοινωνία, τη σοσιαλιστική, όπου οι λαοί θα πάρουν στα χέρια τους την οικοδόμηση ενός μέλλοντος ευημερίας, δικαιοσύνης και ειρήνης για την ανθρωπότητα. Για τους απαισιόδοξους αρκεί να σημειώσουμε ότι από την περίοδο που φάνηκαν τα πρώτα σημάδια της κρίσης μέχρι σήμερα, έχουν αυξηθεί κατά 300% οι πωλήσεις των βιβλίων του Μαρξ σε όλη την Ευρώπη…
Φοιτητική Έπαλξη Σεμπτέμβρης 2009
